भारतामध्ये होणारी जनगणना (Census) ही केवळ लोकसंख्येची मोजणी नसून, देशाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि भौतिक परिस्थितीचे प्रतिबिंब असते. जनगणना 2027 साठी केंद्र सरकारने अधिकृत प्रश्नावली जाहीर केली असून, त्यामध्ये घर, कुटुंब, सुविधा आणि जीवनमानाशी संबंधित सखोल माहिती गोळा केली जाणार आहे.
हा लेख वाचल्यानंतर तुम्हाला खालील गोष्टी स्पष्टपणे समजतील –
- जनगणना 2027 म्हणजे नेमकं काय?
- कोणती माहिती विचारली जाणार?
- ही माहिती सरकार कशासाठी वापरणार?
- सामान्य नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
जनगणना म्हणजे काय?
जनगणना ही भारत सरकारकडून दर दहा वर्षांनी केली जाणारी संपूर्ण लोकसंख्येची अधिकृत गणना आहे. यामध्ये प्रत्येक घर, प्रत्येक कुटुंब आणि प्रत्येक व्यक्तीची माहिती संकलित केली जाते.
जनगणनेचा उपयोग:
- सरकारी योजना तयार करणे
- आरक्षण धोरण ठरवणे
- शाळा, रुग्णालये, रस्ते यांचे नियोजन
- संसदेच्या आणि विधानसभेच्या मतदारसंघांचे पुनर्रचना
जनगणना 2027 साठी अधिकृत अधिसूचना
भारत सरकारच्या गृह मंत्रालयाने 22 जानेवारी 2026 रोजी जनगणना 2027 संदर्भातील अधिकृत अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या अधिसूचनेत जनगणना अधिकाऱ्यांना कोणते प्रश्न विचारायचे आहेत याची स्पष्ट यादी देण्यात आली आहे .
जनगणना 2027 प्रश्नावली : कोणती माहिती घेतली जाणार?
प्रश्नावली एकूण 33 मुद्द्यांवर आधारित आहे. ही माहिती प्रामुख्याने चार भागांत विभागता येते.
1. घर आणि इमारतीची माहिती
जनगणनेमध्ये सर्वप्रथम घराची मूलभूत रचना आणि स्थिती विचारली जाणार आहे.
यामध्ये खालील प्रश्न असतील –
- इमारतीचा क्रमांक (नगरपालिका / स्थानिक प्राधिकरणानुसार)
- जनगणना घर क्रमांक
- घराच्या भिंती, छत आणि जमिनीचे साहित्य
- घराचा वापर (निवासी / व्यावसायिक / मिश्र)
- घराची एकूण स्थिती (चांगली, मोडकळीस आलेली इ.)
यामुळे सरकारला ग्रामीण व शहरी घरांच्या दर्जाचा अचूक अंदाज येतो.
2. कुटुंब आणि सदस्यांची माहिती
हा भाग सर्वसामान्य नागरिकांसाठी सर्वात महत्त्वाचा आहे.
यामध्ये विचारले जाईल –
- कुटुंब क्रमांक
- घरात नेहमी राहणाऱ्या व्यक्तींची एकूण संख्या
- कुटुंब प्रमुखाचे नाव
- कुटुंब प्रमुखाचे लिंग
- कुटुंब प्रमुख अनुसूचित जाती / जमातीशी संबंधित आहे का
ही माहिती सामाजिक न्याय, आरक्षण आणि कल्याणकारी योजना ठरवण्यासाठी वापरली जाते.
3. घरातील सुविधा आणि जीवनमान
जनगणना 2027 मध्ये मूलभूत सुविधा आणि आधुनिक साधनांवर विशेष भर देण्यात आला आहे.
पाणी व स्वच्छता
- पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत
- पाण्याची उपलब्धता
- शौचालयाचा प्रकार
- सांडपाणी निचऱ्याची व्यवस्था
- आंघोळीची सुविधा
स्वयंपाक व ऊर्जा
- स्वयंपाकासाठी वापरण्यात येणारे इंधन
- स्वयंपाकघर व LPG/PNG कनेक्शन उपलब्ध आहे का
यामुळे स्वच्छ भारत अभियान, उज्ज्वला योजना यांसारख्या योजनांचे मूल्यमापन करता येते.
4. तंत्रज्ञान व वाहतूक साधने
आधुनिक भारताचा विचार करता, डिजिटल आणि वाहतूक सुविधा खूप महत्त्वाच्या ठरतात.
यामध्ये प्रश्न असतील –
- रेडिओ / ट्रान्झिस्टर
- दूरदर्शन
- इंटरनेट सुविधा
- लॅपटॉप / संगणक
- मोबाईल / स्मार्टफोन
- सायकल / स्कूटर / मोटारसायकल
- कार / जीप / व्हॅन
या माहितीवरून डिजिटल इंडिया, स्मार्ट सिटी योजना यांसाठी धोरणे ठरवली जातात.
घरातील उपभोग आणि जीवनशैली
- कुटुंबात प्रामुख्याने वापरले जाणारे अन्नधान्य
- कुटुंबातील विवाहित जोडप्यांची संख्या
- राहण्यासाठी उपलब्ध खोल्यांची संख्या
ही माहिती अन्न सुरक्षा, PDS प्रणाली आणि गरिबी निर्मूलन कार्यक्रमांसाठी वापरली जाते.
मोबाईल नंबर – महत्त्वाची सूचना
जनगणना 2027 मध्ये मोबाईल नंबर फक्त जनगणना संबंधित संपर्कासाठी घेतला जाणार आहे.
याचा कोणत्याही व्यावसायिक किंवा जाहिरात उद्देशासाठी वापर केला जाणार नाही, असे अधिसूचनेत स्पष्ट करण्यात आले आहे .
माहिती सुरक्षित राहील का?
होय.
जनगणनेत दिलेली प्रत्येक माहिती –
- पूर्णपणे गोपनीय असते
- कोणत्याही व्यक्तीविरोधात वापरली जात नाही
- केवळ सांख्यिकी (Statistical) उद्देशासाठी वापरली जाते
नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
- जनगणना अधिकाऱ्याला अचूक माहिती द्यावी
- कोणतीही माहिती लपवू नये
- अफवांवर विश्वास ठेवू नये
- फक्त अधिकृत ओळखपत्र असलेल्या कर्मचाऱ्यांनाच माहिती द्यावी
निष्कर्ष
जनगणना 2027 ही भारताच्या भविष्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. घर, कुटुंब, सुविधा आणि जीवनमान यासंबंधी मिळणारी माहिती सरकारला योग्य योजना, योग्य ठिकाणी आणि योग्य लोकांसाठी राबवण्यास मदत करते.
म्हणूनच, प्रत्येक नागरिकाने जनगणनेत प्रामाणिक सहभाग घ्यावा, हीच अपेक्षा.
अधिक माहितीसाठी खालील websites ला भेट द्या.
Registrar general of India(Official censes of site)
Ministry of Home Affairs-India
https://www.mha.gov.in