विचारवंत आणि समाजक्रांतिकारक
भारतीय संतपरंपरेत काही ऐतिहासिक महापुरुष असे होऊन गेले, ज्यांनी केवळ अध्यात्मिक नव्हे तर सामाजिक क्रांतीची ज्योत पेटवली. त्यापैकीच एक महान प्रेरणादायी संत म्हणजे गुरु रविदास.
गुरु रविदास जयंती हा फक्त धार्मिक उत्सव नसून समता, मानवता, करुणा आणि बंधुतेचा संदेश देणारा पवित्र दिवस आहे.
गुरु रविदास यांनी आपल्या आयुष्यभर जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला. “माणूस हा माणूस म्हणून ओळखला जावा, जात म्हणून नव्हे” हा त्यांचा विचार आजही तितकाच प्रभावी आणि प्रेरणादायी आहे.
गुरु रविदास जयंती कधी आणि का साजरी केली जाते?
गुरु रविदास जयंती दरवर्षी माघ पौर्णिमा या दिवशी साजरी केली जाते. हा दिवस त्यांच्या जन्मदिनाच्या स्मरणार्थ संपूर्ण भारतात मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
या दिवशी –
- भजन-कीर्तन
- प्रभातफेरी
- नगरकीर्तन
- समाजप्रबोधन कार्यक्रम
- सेवा आणि दानधर्म
असे विविध उपक्रम आयोजित केले जातात.
गुरु रविदास जयंतीचा मुख्य उद्देश म्हणजे समाजात समानता आणि एकतेचा संदेश पसरवणे.
गुरु रविदास यांचा जन्म आणि बालपण
गुरु रविदास यांचा जन्म सुमारे इ.स. 1450 च्या आसपास उत्तर प्रदेशातील काशी (वाराणसी) येथे झाला, असे इतिहासकार मानतात.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी
- त्यांचा जन्म एका गरीब कुटुंबात झाला
- त्यांच्या कुटुंबाचा व्यवसाय चर्मकार (जोते बनवणे) असा होता
- त्या काळात समाजात या वर्गाला कमी लेखले जात होते
अशा परिस्थितीतही गुरु रविदास यांनी निराश न होता आत्मज्ञानाचा मार्ग स्वीकारला.
अध्यात्मिक जडणघडण आणि संत जीवन
लहानपणापासूनच गुरु रविदास यांचे मन ईश्वरभक्तीत रमलेले होते. त्यांनी कर्मकांड, दिखावा आणि जातिभेद यांचा कडाडून विरोध केला.
त्यांचा ठाम विश्वास होता की –
ईश्वर सर्वांचा आहे, तो कोणत्याही एका जातीचा किंवा वर्गाचा नाही.
त्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा दिली आणि सांगितले की प्रामाणिक कष्ट हाच खरा धर्म आहे.
गुरु रविदास यांचे महान विचार (Power Thoughts)
गुरु रविदास यांच्या वाणीत अपार शक्ती आहे. त्यांचे विचार आजही समाजाला दिशा देतात.
काही अजरामर विचार:
“मन चंगा तो कठौती में गंगा”
मन शुद्ध असेल तर कोणतेही स्थान पवित्र ठरते.
“ऐसा चाहूं राज मैं, जहां मिले सबन को अन्न”
सर्वांना अन्न, सन्मान आणि समान हक्क मिळणाऱ्या समाजाचे स्वप्न.
हे विचार समतावादी आणि मानवतावादी समाजरचनेचा पाया आहेत.
‘बेगमपुरा’ – समतेचे स्वप्नराज्य
गुरु रविदास यांनी ‘बेगमपुरा’ या संकल्पनेद्वारे आदर्श समाजाची कल्पना मांडली.
बेगमपुराची वैशिष्ट्ये:
- कोणतेही दुःख नाही
- कोणावरही अन्याय नाही
- कर, भीती किंवा बंधन नाही
- सर्वजण समान
‘बेगमपुरा’ ही संकल्पना आजच्या संविधानिक मूल्यांशी सुसंगत वाटते.
गुरु ग्रंथ साहिबमधील गुरु रविदास
गुरु रविदास यांचे अनेक अभंग आणि पदे गुरु ग्रंथ साहिब मध्ये समाविष्ट आहेत.
यावरून त्यांच्या विचारांची सार्वत्रिक स्वीकारार्हता सिद्ध होते.
हे दाखवते की गुरु रविदास केवळ एका समाजाचे नव्हते, तर संपूर्ण मानवतेचे संत होते.
सामाजिक सुधारणांमध्ये गुरु रविदास यांचे योगदान
गुरु रविदास यांनी –
- जातिव्यवस्थेचा तीव्र निषेध केला
- अस्पृश्यता नाकारली
- श्रमिक वर्गाला आत्मसन्मान दिला
- स्त्री-पुरुष समानतेचा संदेश दिला
- त्यांचे स्पष्ट मत होते:
माणसाची ओळख जन्मावरून नाही, तर कर्मावरून ठरली पाहिजे.
मीराबाई आणि गुरु रविदास
इतिहासानुसार मीराबाई या गुरु रविदास यांच्या विचारांनी प्रभावित होत्या.
राजघराण्यातील असूनही त्यांनी गुरु रविदास यांना आपले आध्यात्मिक गुरु मानले.
हा संबंध सांगतो की भक्तीसमोर राजा-रंक समान असतात.
गुरु रविदास जयंती साजरी करण्याची पद्धत
गुरु रविदास जयंती देशभरात मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते, विशेषतः –
- उत्तर प्रदेश
- पंजाब
- हरियाणा
- दिल्ली
- महाराष्ट्र
या दिवशी होणारे कार्यक्रम:
- भजन-कीर्तन
- समाजप्रबोधन
- मोफत अन्नदान
- रक्तदान शिबिरे
- स्वच्छता मोहिमा
आजच्या काळात गुरु रविदास विचारांचे महत्त्व
आजही समाजात –
- जातीय भेदभाव
- सामाजिक विषमता
- आर्थिक अन्याय
अशा समस्या दिसतात. अशा वेळी गुरु रविदास यांचे विचार अधिकच मार्गदर्शक ठरतात.
त्यांचा संदेश सोपा पण प्रभावी आहे:
- सर्व माणसे समान आहेत
- मानवसेवाच खरी ईश्वरसेवा आहे
- प्रेम, करुणा आणि बंधुता हाच खरा धर्म
निष्कर्ष: गुरु रविदास – एक व्यक्ती नव्हे, एक विचार
गुरु रविदास हे केवळ संत नव्हते, तर समाजपरिवर्तनाची चळवळ होते.
त्यांचे जीवन आणि विचार आजच्या पिढीसाठी दिशादर्शक दीपस्तंभ आहेत.
या गुरु रविदास जयंतीनिमित्त आपण सर्वांनी –
जात, धर्म, भाषा विसरून माणूस म्हणून माणसाशी वागण्याचा संकल्प करूया.
अधिक माहितीत साठी https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8
हे पण वाचा NCERT Bharti 2026: 117 Academic पदांसाठी सुवर्णसंधी | Professor, Associate & Assistant Professor Recruitment.
https://mahalatest.com/ncert-professor-bharti-2026-117-academic-post/